Nếu như phần trước tập trung vào những xung đột về kinh tế và pháp lý, thì ở phần này, chúng ta sẽ đi sâu vào cuộc thảo luận về bản chất của văn chương: Liệu máy móc có thể chạm tới "trái tim" của tác phẩm, và các tiểu thuyết gia hàng đầu đang thích nghi như thế nào với thực tại mới này?

Dưới đây là một số quan điểm và cách ứng xử của các tiểu thuyết gia trên thế giới. 

Đọc thêm phần 1: AI & Nghề viết tiểu thuyết (Phần 1): Cuộc chiến bản quyền và nỗi lo sinh kế

1. AI có thể viết nhưng có thể “cảm” hay không?

Vượt ra ngoài những con số về kinh tế và các điều khoản pháp luật, các tiểu thuyết gia hàng đầu còn tham gia vào một cuộc thảo luận sâu sắc hơn về tính thẩm mỹ và bản chất của “tiếng nói” văn chương. Stephen King và Margaret Atwood là hai đại diện tiêu biểu cho hướng tiếp cận này.

Stephen King: AI tạo ra những thứ tốt khi nhìn thoáng qua, nhưng không ổn khi xem kỹ

Stephen King, bậc thầy truyện kinh dị, tiếp cận AI với một thái độ mà ông gọi là “sự mê hoặc đáng sợ” (dreadful fascination). Ông khẳng định: sự sáng tạo không thể tồn tại nếu thiếu sự tỉnh thức. Theo King, AI hiện nay chỉ có thể sản xuất nội dung dựa trên các quy tắc và dữ liệu có sẵn, nó thiếu đi khả năng thấu cảm và hiểu biết thực sự về những góc khuất của cảm xúc con người.

Ông cho rằng việc cấm AI học hỏi từ các câu chuyện của mình là vô ích. Thay vào đó, King nhìn nhận AI như một công cụ có thể giúp các nhà văn tương lai cải thiện cấu trúc câu, ngữ pháp hoặc thậm chí gợi ý ý tưởng, nhưng trái tim của câu chuyện. vẫn là thứ không thể sao chép. Ông nhấn mạnh rằng AI có thể tạo ra những thứ “tốt khi nhìn thoáng qua, nhưng không ổn khi xem xét kỹ”. 

Margaret Atwood: AI thiếu sắc nặng của trải nghiệm sống 

Margaret Atwood, tác giả của “The Handmaid's Tale”, tin rằng việc đọc sách là một hành động kết nối giữa hai tâm trí con người. AI, theo Atwood, không phải là một tâm trí đơn nhất mà là một “hỗn hợp của những tâm trí con người khác được gộp lại với nhau”. Không có một “linh hồn” thực sự đằng sau những gì AI viết ra, và điều này khiến văn bản của nó thiếu đi sức nặng của trải nghiệm sống.

Margaret Atwood, tác giả của “The Handmaid's Tale” (Nguồn ảnh: Google)

Salman Rushdie: Sự khô khan và thiếu hụt sự hóm hỉnh

Salman Rushdie, người vừa trải qua những biến cố khủng khiếp vì tự do ngôn luận, đã dành những lời lẽ không mấy thiện cảm cho khả năng viết lách của AI. Khi được xem một đoạn văn do máy tính viết theo phong cách của chính mình, ông nhận định nó là “hoàn toàn rác rưởi” và “không hề buồn cười”. Rushdie cho rằng AI thiếu đi sự tinh tế và khả năng tạo ra những cú ngoặt hóm hỉnh, vốn là đặc trưng của trí tuệ con người. Sự chỉ trích này làm nổi bật một thực tế: AI có thể mô phỏng các mẫu hình từ ngữ nhưng không thể tái tạo được cái "thần" hay sự nhạy bén của một tác giả lừng lẫy. 

2. AI như một chủ thể trong hư cấu

Khác với sự phản kháng của Martin hay sự hoài nghi của Atwood, hai tiểu thuyết gia người Anh là Kazuo Ishiguro và Ian McEwan đã chọn cách đối thoại trực tiếp với AI thông qua các tác phẩm hư cấu của họ, coi công nghệ này như một công cụ để khám phá các ranh giới của tính nhân bản.

Kazuo Ishiguro: AI và khát vọng được thấu hiểu

Trong tiểu thuyết “Klara and the Sun”, Kazuo Ishiguro đã tạo ra một người kể chuyện là một “Người bạn Nhân tạo” (Artificial Friend - AF). Qua đôi mắt của Klara, Ishiguro không chỉ viết về công nghệ mà còn viết về sự cô đơn, lòng trung thành và câu hỏi liệu con người có thứ gì đó thực sự đặc biệt gọi là "trái tim" hay không. Ishiguro tin rằng máy móc không bao giờ có thể thấu hiểu hoàn toàn tâm trí con người vì sự phức tạp và những lớp cảm xúc chồng chéo của chúng ta.

Tuy nhiên, ông lại có một cái nhìn rất cởi mở và đôi khi là tự hạ mình về vai trò của nhà văn trong thời đại mới. Ishiguro thừa nhận mình tìm thấy AI vừa “vừa đáng sợ cũng vừa thú vị”. Ông thậm chí còn gợi ý rằng AI có thể vượt qua con người trong việc sáng tạo văn học bằng cách tạo ra những loại hình nghệ thuật hoàn toàn mới, tương tự như cách chủ nghĩa hiện đại đã làm thay đổi tiểu thuyết trước đây. Với bản tính khiêm nhường, ông tự gọi thế hệ của mình là "thế hệ mệt mỏi về trí tuệ" và đặt câu hỏi liệu ông có còn gì để cống hiến cho thế hệ trẻ hay không trước sự trỗi dậy của công nghệ mới.

Kazuo Ishiguro, tác giả của tiểu thuyết “Klara and the Sun (Nguồn ảnh: The New Yorker)

Ian McEwan: Nghịch lý của sự hoàn hảo và sự sụp đổ của đạo đức máy móc

Ian McEwan trong “Machines Like Me” lại tiếp cận AI từ một góc độ tối tăm hơn. Nhân vật Adam của ông là một thực thể AI sở hữu trí tuệ hoàn hảo, vượt xa khả năng xử lý của não bộ con người vốn chỉ tiêu tốn 25 watt điện. Sự hoàn hảo của Adam tạo ra một nghịch lý: vì Adam hành động dựa trên những nguyên tắc lý trí và đạo đức tuyệt đối, anh ta không thể thấu hiểu được sự linh hoạt, mâu thuẫn và đôi khi là sự tàn nhẫn cần thiết trong cuộc sống con người.

McEwan sử dụng AI như một công cụ để phơi bày những khiếm khuyết của chính con người. Trong thế giới của ông, sự hiện diện của một cỗ máy thông minh không mang lại sự cứu rỗi mà lại dẫn đến sự xói mòn về niềm tin và quyền kiểm soát. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tính chủ động của con người (human agency) và cho rằng tâm trí của chúng ta được định hình bởi những câu chuyện kể (narrative) hơn là các thuật toán thuần túy. Đồng thời, McEwan cũng tiết lộ rằng chính ông đã sử dụng AI như một công cụ nghiên cứu để tổng hợp các bối cảnh xã hội và đọc các tài liệu liên quan cho tác phẩm của mình, dù vẫn giữ khoảng cách với việc để máy móc can thiệp vào cảm xúc sáng tạo.

3. Sự thử nghiệm và sự cộng sinh 

Trong khi phương Tây vẫn đang mải mê với các cuộc chiến pháp lý và triết học, một hướng tiếp cận khác đã xuất hiện từ Nhật Bản thông qua Rie Kudan, người vừa giành giải thưởng Akutagawa - giải thưởng văn học danh giá nhất xứ sở hoa anh đào.

Rie Kudan công khai thừa nhận rằng khoảng 5% nội dung trong cuốn tiểu thuyết "Tokyo-to Dojo-to" (Tháp đồng cảm Tokyo) được trích nguyên văn từ ChatGPT. Đáng chú ý, tác phẩm của bà lấy bối cảnh một xã hội tương lai phụ thuộc vào AI, và các đoạn văn do máy tính viết được sử dụng để thể hiện tiếng nói của chính nhân vật AI trong truyện. Sự minh bạch này đã tạo ra một cuộc tranh luận gay gắt về ranh giới của sự gian lận và sự sáng tạo.

Kudan giải thích rằng bà sử dụng ChatGPT không phải để lười biếng mà để mở rộng khả năng sáng tạo của mình. Khi AI đưa ra những phản hồi ngoài dự đoán, bà lấy chính cảm xúc đó để đưa vào lời thoại của nhân vật chính. Sau chiến thắng này, bà thậm chí còn thực hiện một thử nghiệm táo bạo hơn khi viết một truyện ngắn với 95% nội dung do AI tạo ra. 

5% nội dung cuốn tiểu thuyết "Tokyo-to Dojo-to" được Rie Kudan thừa nhận đã sử dụng ChatGPT (Nguồn ảnh: Google)

4, Những xu hướng mới và dự báo dài hạn

Dù đầy rẫy những lo âu, sự can thiệp của AI cũng đang mở ra những hướng đi mới:.

Văn học "Thủ công" và giá trị của sự khiếm khuyết

Sự tràn ngập của các văn bản AI trơn tru, hoàn hảo về ngữ pháp nhưng thiếu linh hồn có thể dẫn đến một phong trào trân trọng những tác phẩm thủ công. Tương tự như cách cuộc Cách mạng Xanh trong nông nghiệp đã tạo ra nhu cầu về thực phẩm hữu cơ, sự trỗi dậy của AI có thể khiến độc giả tìm kiếm những văn bản mang đậm dấu ấn cá nhân, thậm chí là những tác phẩm có những khiếm khuyết đầy nhân tính. Những nhà văn như George Saunders hay Joan Didion từng nhấn mạnh rằng viết lách là quá trình khám phá tư duy thông qua ngôn từ; nếu giao phó quá trình này cho máy móc, con người sẽ mất đi khả năng thấu hiểu chính mình.

Vai trò mới của nhà văn: Từ người thợ chữ đến người giám tuyển

Nhà văn trong kỷ nguyên AI sẽ không chỉ là người tạo ra câu chữ mà còn phải trở thành những người điều phối các công cụ thông minh. Họ sẽ sử dụng AI để vượt qua những rào cản kỹ thuật, tra cứu dữ liệu và thử nghiệm các cấu trúc mới, nhưng giá trị cốt lõi vẫn nằm ở sự lựa chọn mang tính thẩm mỹ và đạo đức.

Văn học trong thời đại AI sẽ đứng trước hai ngả đường: hoặc bị nhấn chìm trong biển nội dung giả tạo, hoặc sẽ tự làm mới mình bằng cách nhấn mạnh vào những gì mà máy móc không bao giờ có — sự sống trong trái tim, nỗi đau của sự mất mát và khát vọng mãnh liệt được thấu hiểu giữa những tâm hồn có thực,...