Truyền thuyết dân gian được kể lại bằng âm nhạc

Tích Tịch Tình Tang (chủ đề Thạch Sanh)

Lấy cảm hứng từ hai câu thơ quen thuộc trong truyện cổ tích Thạch Sanh:

"Đàn kêu tích tịch tình tang, ai đưa công chúa dưới hang trở về" 

Hoàng Dũng cùng các đồng đội Hoàng Rob, Thỏ (Da LAB), Tùng Mint và Will đã biến ý tưởng ấy thành một tiết mục mang đậm âm hưởng Tây Bắc. Điểm đáng chú ý nhất nằm ở việc cả nhóm đưa hát then, đàn tính của người Tày vào phần phối, một chất liệu dân gian ít khi xuất hiện trên sân khấu truyền hình giải trí đại chúng. Chi tiết khiến khán giả xúc động nhất chính là khoảnh khắc Hoàng Dũng mời mẹ mình cùng xuất hiện trên sân khấu, tạo nên một lớp cảm xúc gia đình đan xen giữa câu chuyện cổ tích và đời thực. Năng lượng của tiết mục vì vậy không thiên về sự bùng nổ mà nghiêng về chiều sâu, đúng tinh thần một khúc dân ca được kể lại theo cách mới. Sau khi lên sóng, Tích Tịch Tình Tang nhận được sự đón nhận tích cực từ khán giả truyền hình, thu về gần 200.000 lượt xem chỉ sau một ngày đăng tải lên YouTube.

Trên Đất Mình (chủ đề Thánh Gióng)

Từ hình tượng người anh hùng làng Gióng quen thuộc, Liên minh Quý Tử - Bềnh Bồng chọn hướng đi khác biệt: kể lại câu chuyện qua lăng kính văn hóa Nam Bộ, với sự góp mặt của phần ca vọng cổ từ Huỳnh Lập và Jun Phạm. Điểm đáng chú ý nằm ở cấu trúc hai phần rõ rệt, với mở đầu trong trẻo, hồn nhiên như góc nhìn của một đứa trẻ nghe kể chuyện cổ tích, sau đó chuyển dần sang giai điệu hào hùng, hoành tráng hơn để thể hiện góc nhìn của người đã trưởng thành. Ý tưởng ban đầu của nhóm còn định khai thác theo hướng câu chuyện người mẹ, nhưng sau đó chuyển hướng sang hành trình trưởng thành của người con - lựa chọn giúp tiết mục có thêm không gian để hòa quyện giữa chất dân gian và tinh thần tuổi trẻ. Năng lượng tiết mục vì thế biến chuyển linh hoạt, từ nhẹ nhàng sang mạnh mẽ, hào hùng, từ đó tạo cảm giác như một hành trình trưởng thành thu nhỏ ngay trên sân khấu. Đây cũng là tiết mục nhận được điểm bình chọn cao nhất trong ba sân khấu X-Song, cho thấy khán giả đặc biệt ấn tượng với cách nhóm làm mới một truyền thuyết vốn đã quá quen thuộc trong tâm trí khán giả.

Tiếng Ru Cội Nguồn (chủ đề Lạc Long Quân - Âu Cơ)

Với đội hình đông đảo nhất trong 3 tiết mục X-Song gồm Đông Hùng, K.O, Duy Khánh, Toki Thành Thỏ, OSAD, Cheng, Thuận Nguyễn và Hà An Huy, Liên minh Nguyên Tố - Mỹ Mãn chọn kể lại truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ qua hai nửa đối lập. Điểm đáng chú ý nằm ở cách chuyển đổi màu sắc âm nhạc rõ rệt, nửa đầu là hát ru Bắc Bộ hòa cùng tiếng sáo Tây Bắc, tái hiện lời mẹ dặn dò các con theo cha xuống biển; nửa sau bất ngờ chuyển hẳn sang hiphop mạnh mẽ, khắc họa lời dạy rắn rỏi của người cha dành cho các con theo mẹ lên rừng. Hà An Huy còn góp thêm một đoạn phát triển từ làn điệu chèo, trong khi Cheng và OSAD đảm nhận phần lớn công việc sáng tác, sản xuất. Năng lượng tiết mục vì vậy có độ tương phản mạnh, từ dịu dàng sâu lắng đến dứt khoát, cá tính, xoay quanh thông điệp về 2 chữ "đồng bào" mà cả nhóm muốn truyền tải. Đây cũng được đánh giá là sân khấu X-Song đáng chú ý nhất Công diễn 4 sau khi phát sóng.

Đại Khải Hoàn - Sân khấu Dũng Sĩ

Khép lại Công diễn 4 là phần thi đặc biệt mang tên Dũng Sĩ, nơi ba đại diện đến từ ba Liên minh - Hoàng Tôn (Quý Tử - Bềnh Bồng), Will (Hợp Lực - Rực Rỡ) và OSAD (Nguyên Tố - Mỹ Mãn) - cùng thể hiện Đại Khải Hoàn của ban nhạc The Flob. Điểm đáng chú ý lớn nhất nằm ở độ khó của chính ca khúc khi phần phối do SlimV thực hiện giữ nguyên tông gốc cao chót vót, kết hợp cùng lúc ba chất liệu rock, dân gian và rap, tạo ra một trong những đề bài được xem là khó nhằn nhất từ đầu mùa giải. Chính vì thế mà sân khấu cũng mang tính thử thách rõ rệt, đòi hỏi cả ba nghệ sĩ phải xử lý đồng thời kỹ thuật thanh nhạc lẫn sự bùng nổ trong biểu cảm trình diễn. Việc để ba gương mặt đại diện ba Liên minh khác nhau cùng đứng chung một sân khấu cũng tạo ra một điểm nhấn thú vị về mặt hình ảnh, vừa cạnh tranh vừa gắn kết đúng tinh thần của ATVNCG. 

Khi ATVNCG trở thành cầu nối giữa văn hóa dân tộc và khán giả trẻ

Sân khấu Lý Ngựa Ô của Nhà Vinh Quy Bái Tổ

Xuyên suốt cả mùa giải, văn hóa dân tộc không phải một chủ đề mà ATVNCG K26 dành riêng cho chương văn hóa ở Công diễn 4, mà là một mạch chảy được cài cắm ngay từ những công diễn đầu tiên. Ngay tại Công diễn 1, Lý Ngựa Ô của Nhà Vinh Quy Bái Tổ (Jun Phạm, Thanh Duy, Mew Amazing) đã lấy làn điệu dân ca Huế làm nền, kết hợp cùng một đoạn biên đạo từ bài võ cổ truyền và hình ảnh rối bóng phía sau sân khấu để kể lại câu chuyện vinh quy bái tổ theo tinh thần trẻ trung. Sang Công diễn 2, Nhà Chiến Mã (Đại Nghĩa, Nguyễn Văn Chung, Thanh Duy, BB Trần) nâng độ khó lên một bậc với Chim Sáo Ngày Xưa, khi trực tiếp đưa nghệ thuật múa rối nước lên sân khấu truyền hình, một loại hình di sản vốn hiếm khi xuất hiện ngoài không gian nhà hát truyền thống.

Giá trị thực sự của cách khai thác này nằm ở việc mỗi tiết mục chọn một chất liệu hoàn toàn khác nhau, thay vì lặp lại một công thức quen thuộc. Nếu Lý Ngựa Ô gắn với dân ca Huế và võ cổ truyền, Chim Sáo Ngày Xưa gắn với múa rối nước Bắc Bộ, thì đến chương văn hóa ở Công diễn 4, dải màu sắc còn được kéo rộng hơn nữa. Ta có Tích Tịch Tình Tang mang chất hát then, đàn tính của người Tày; Trên Đất Mình lồng ghép vọng cổ Nam Bộ; còn Tiếng Ru Cội Nguồn kết hợp hát ru Bắc Bộ, tiếng sáo Tây Bắc, làn điệu chèo và cả hip-hop/trap trong cùng một tiết mục. Trải đều chất liệu từ Huế, Nam Bộ, Tây Bắc đến các loại hình biểu diễn dân gian như hát then, chèo, vọng cổ, rối nước, chương trình đã cho thấy họ không xem văn hóa dân tộc như một chủ đề trang trí dùng một lần, mà thực sự coi đó là bản đồ để mỗi đội tự tìm ra tiếng nói riêng.

Tuy nhiên, điều khiến ATVNCG trở thành một kênh truyền tải văn hóa thực sự hiệu quả với người trẻ không nằm ở việc liệt kê được bao nhiêu chất liệu, mà nằm ở ý nghĩa phía sau mỗi tiết mục: một cuộc chuyển giao thế hệ. Những nghệ sĩ đi trước mang theo tri thức, vốn sống và tình yêu di sản tích lũy qua năm tháng để trao lại, còn các nghệ sĩ trẻ đón nhận vốn cổ ấy bằng sự trân trọng, rồi tự mình chắt lọc và thể hiện lại bằng ngôn ngữ R&B, hip-hop hay điện tử quen thuộc với thế hệ mình. Nhờ vòng chuyển giao hai chiều ấy, dòng chảy văn hóa không bị đứt gãy, mà liên tục được tiếp nối theo cách vừa lưu giữ vừa mới mẻ.

Sân khấu Chim Sáo Ngày Xưa của Nhà Chiến Mã

Minh chứng rõ nhất cho sự chuyển giao này nằm ở chính quá trình chuẩn bị phía sau mỗi tiết mục. Để có được hai đầu Sư tử mèo xuất hiện trong Tích Tịch Tình Tang, các Anh tài đã phải kiên trì thuyết phục một nghệ nhân vùng cao đồng ý cho mang đạo cụ từ Bắc vào Nam. Còn ở Chim Sáo Ngày Xưa, các nghệ sĩ không đơn thuần diễn cho giống múa rối nước, mà trực tiếp đến nhà hát múa rối nước để học điều khiển con rối, thậm chí ngâm mình dưới nước lạnh nhiều giờ để thấu hiểu sự vất vả của những nghệ nhân đang gìn giữ loại hình nghệ thuật này. Đây không phải là việc mượn văn hóa để trang trí cho một sản phẩm giải trí, mà là một quá trình học hỏi nghiêm túc, nơi người trẻ phải thực sự bước vào không gian của di sản trước khi mang nó lên sân khấu của chính mình.

Cũng chính vì được xây dựng trên nền tảng tôn trọng ấy, các sản phẩm này mới có sức chạm đến khán giả trẻ theo một cách khác hẳn việc học văn hóa, lịch sử qua sách vở. Một bài dân ca được phối lại bằng ngôn ngữ âm nhạc quen thuộc với thế hệ hôm nay, một loại hình nghệ thuật tưởng chừng xa lạ được kể qua câu chuyện của chính những nghệ sĩ mà khán giả trẻ đang dõi theo mỗi tuần, tất cả tạo ra một điểm chạm cảm xúc thay vì một bài học khô khan. 

Sức lan tỏa của cách làm này vì thế cũng vượt ra khỏi khuôn khổ màn hình, nhất là khi tại các đêm concert, hàng nghìn khán giả trẻ chủ động khoác lên mình Việt phục, không chỉ để chụp ảnh mà còn tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa của từng loại trang phục, từng làn điệu, từng câu chuyện lịch sử được kể qua chương trình. Khi văn hóa truyền thống không còn là kỷ vật của quá khứ mà trở thành một phần đời sống hiện đại, được chính người trẻ chủ động tìm đến - đó mới là lúc quá trình kế thừa văn hóa thực sự bền vững và thành công đi cùng mọi thế hệ!

Tạm kết

Từ Lý Ngựa Ô, Chim Sáo Ngày Xưa đến bộ ba X-Song ở Công diễn 4, ATVNCG 2026 đang chứng minh văn hóa dân tộc hoàn toàn có thể song hành cùng một chương trình giải trí đại chúng, miễn là được khai thác bằng sự chỉn chu và đầu tư nghiêm túc. Không dừng lại ở việc tái hiện, chương trình đang từng bước biến di sản thành ngôn ngữ chung giữa các thế hệ, nơi người trẻ không chỉ xem mà còn chủ động tìm hiểu, yêu và tự hào về văn hóa cội nguồn. Nếu tiếp tục giữ được tinh thần này, ATVNCG hoàn toàn có thể trở thành một trong những bệ đỡ hiệu quả nhất cho việc lan tỏa văn hóa Việt đến thế hệ khán giả trẻ.

Nguồn ảnh: Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai